بانک مرکزی چه کاری انجام می‌دهد؟

مقدمه

بانک مرکزی در هر اقتصادی، نهاد اصلی مدیریت پول، اعتبار، نرخ بهره، ذخایر ارزی، نظام پرداخت و سلامت شبکه بانکی است. اما در اقتصاد ایران، نقش بانک مرکزی فقط به «چاپ پول» یا «اعلام نرخ ارز» محدود نمی‌شود؛ این نهاد در نقطه اتصال تورم، نقدینگی، بازار ارز، شبکه بانکی، بودجه دولت و انتظارات عمومی قرار دارد. به همین دلیل، تصمیم‌های بانک مرکزی می‌تواند روی قیمت دلار، نرخ سود بانکی، وام‌دهی بانک‌ها، تورم کالاهای مصرفی، بازار مسکن، بورس، طلا و حتی رفتار روزمره خانوارها اثر بگذارد.

در قانون جدید بانک مرکزی، کنترل تورم، ثبات و سلامت شبکه بانکی، حمایت از رشد اقتصادی و اشتغال، کمک به حفظ ارزش پول ملی و کمک به تحقق عدالت اجتماعی از اهداف اصلی این نهاد معرفی شده است. همچنین وظایفی مانند تنظیم‌گری نظام پرداخت، نظارت بر بانک‌ها، مدیریت ذخایر بین‌المللی، تنظیم‌گری رمزپول‌ها و انتشار گزارش‌های فصلی نیز برای آن تعریف شده است.

تعریف مفهوم؛ بانک مرکزی یعنی مدیر پول ملی

بانک مرکزی را می‌توان «نهاد حاکمیت پولی» دانست. همان‌طور که دولت از طریق بودجه، مالیات و هزینه‌های عمومی سیاست مالی را اجرا می‌کند، بانک مرکزی از طریق نرخ سود، ذخیره قانونی، عملیات بازار باز، کنترل اعتبار، نظارت بانکی و مدیریت بازار ارز، سیاست پولی را پیش می‌برد.

در ساده‌ترین تعریف، بانک مرکزی تلاش می‌کند ارزش پول ملی را حفظ کند و اجازه ندهد حجم پول و اعتبار در اقتصاد از ظرفیت واقعی تولید، تجارت و عرضه کالاها فاصله بگیرد. وقتی پول سریع‌تر از تولید کالا و خدمات رشد کند، نتیجه معمولاً افزایش سطح عمومی قیمت‌هاست؛ یعنی همان تورم. وقتی بانک‌ها بیش از اندازه خلق اعتبار کنند، وقتی دولت کسری بودجه خود را از مسیر شبکه بانکی تأمین کند، یا وقتی بازار ارز دچار شوک شود، بانک مرکزی باید با ابزارهای پولی و ارزی واکنش نشان دهد.

اما در اقتصاد ایران این مأموریت پیچیده‌تر است. چون تورم فقط حاصل تصمیم پولی نیست؛ تحریم، کسری بودجه، شوک ارزی، قیمت‌گذاری دستوری، چندنرخی بودن ارز، ناترازی بانک‌ها و انتظارات تورمی همگی به بانک مرکزی فشار وارد می‌کنند. بنابراین بانک مرکزی در ایران هم‌زمان باید تورم را کنترل کند، بازار ارز را مدیریت کند، بانک‌های ناتراز را مهار کند، پرداخت‌های روزانه مردم را پایدار نگه دارد و از بحران بانکی جلوگیری کند.

سازوکار اقتصادی؛ بانک مرکزی چگونه اثر می‌گذارد؟

بانک مرکزی از چند کانال اصلی بر اقتصاد اثر می‌گذارد. اولین کانال، پایه پولی است. پایه پولی شامل اسکناس و مسکوک در دست مردم و ذخایر بانک‌ها نزد بانک مرکزی است. وقتی پایه پولی افزایش پیدا می‌کند، بانک‌ها می‌توانند بر اساس آن اعتبار بیشتری خلق کنند. این فرایند از مسیر ضریب فزاینده پولی می‌تواند به رشد نقدینگی منجر شود.

دومین کانال، نرخ سود و بازار بین‌بانکی است. بانک‌ها همیشه در وضعیت یکسان نقدینگی نیستند؛ برخی مازاد منابع دارند و برخی کمبود منابع. بازار بین‌بانکی جایی است که بانک‌ها منابع کوتاه‌مدت را بین خود مبادله می‌کنند. بانک مرکزی با مداخله در این بازار، نرخ سود کوتاه‌مدت را کنترل می‌کند. اگر نرخ سود بسیار پایین باشد، انگیزه وام‌گیری و خلق اعتبار بیشتر می‌شود. اگر نرخ سود بالا برود، هزینه پول افزایش می‌یابد و تقاضای اعتبار کاهش پیدا می‌کند.

سومین کانال، نسبت سپرده قانونی است. بانک‌ها باید بخشی از سپرده‌های مردم را نزد بانک مرکزی نگه دارند. افزایش این نسبت یعنی بانک‌ها پول کمتری برای وام‌دهی دارند؛ کاهش آن یعنی قدرت وام‌دهی بانک‌ها بیشتر می‌شود. بانک مرکزی ایران نیز نسبت سپرده قانونی را یکی از ابزارهای سیاست پولی معرفی کرده و توضیح داده است که افزایش آن می‌تواند حجم تسهیلات بانک‌ها را منقبض کند و کاهش آن می‌تواند اعتبارات بانکی را گسترش دهد.

چهارمین کانال، عملیات بازار باز است. در این روش، بانک مرکزی با خریدوفروش اوراق مالی یا اجرای توافق بازخرید، نقدینگی کوتاه‌مدت بانک‌ها را مدیریت می‌کند. اگر بانک مرکزی نقدینگی تزریق کند، فشار کمبود پول در بازار بین‌بانکی کاهش می‌یابد؛ اگر نقدینگی جمع کند، نرخ‌های کوتاه‌مدت می‌تواند افزایش پیدا کند. بانک مرکزی ایران ابزارهای سیاست پولی را به دو گروه مستقیم و غیرمستقیم تقسیم کرده و کنترل نرخ سود، سقف اعتباری، نسبت سپرده قانونی و ابزارهای مبتنی بر بازار را در این چارچوب توضیح داده است.

پنجمین کانال، بازار ارز است. در اقتصاد ایران، نرخ ارز فقط یک متغیر خارجی نیست؛ به سرعت به قیمت کالاهای وارداتی، انتظارات تورمی، قیمت طلا، قیمت خودرو، هزینه تولید و رفتار سرمایه‌گذاران منتقل می‌شود. بنابراین بانک مرکزی با مدیریت عرضه ارز، سیاست‌های ارزی، مقررات بازگشت ارز صادراتی، مداخله در بازار رسمی و کنترل جریان‌های ارزی تلاش می‌کند نوسان را محدود کند. مشکل اینجاست که اگر نرخ ارز رسمی با نرخ بازار آزاد فاصله زیادی داشته باشد، رانت، تقاضای سفته‌بازانه و فشار بر ذخایر ارزی افزایش می‌یابد.

اثر بانک مرکزی بر بازار ایران

اثر بانک مرکزی در ایران بیش از هر جا در پنج بازار دیده می‌شود: ارز، طلا، مسکن، بورس و شبکه بانکی.

در بازار ارز، هر تصمیم درباره نرخ‌های رسمی، عرضه ارز، سیاست واردات، ارز ترجیحی یا محدودیت‌های معاملاتی می‌تواند انتظارات را تغییر دهد. اگر فعالان اقتصادی احساس کنند بانک مرکزی ذخایر کافی و سیاست قابل دفاع دارد، تقاضای احتیاطی ارز کاهش می‌یابد. اما اگر بازار تصور کند نرخ‌ها مصنوعی نگه داشته شده‌اند، تقاضا برای دلار، طلا و دارایی‌های ضدتورمی افزایش پیدا می‌کند.

در بازار طلا، بانک مرکزی به‌طور غیرمستقیم از مسیر نرخ ارز و انتظارات تورمی اثر می‌گذارد. قیمت طلای داخلی تابعی از اونس جهانی، نرخ دلار و انتظارات بازار است. وقتی سیاست پولی و ارزی نتواند اعتماد ایجاد کند، طلا از کالای زینتی به ابزار حفظ ارزش تبدیل می‌شود.

در بازار مسکن، بانک مرکزی از مسیر نرخ سود بانکی، حجم اعتبارات، قدرت وام‌دهی بانک‌ها و تورم انتظاری اثرگذار است. وقتی نرخ سود حقیقی منفی باشد، یعنی سود بانکی از تورم عقب بماند، نگهداری پول نقد یا سپرده بانکی برای بسیاری از خانوارها جذابیت خود را از دست می‌دهد. در چنین وضعیتی، بخشی از نقدینگی به سمت دارایی‌هایی مانند مسکن، زمین، ارز و طلا حرکت می‌کند.

در بورس، سیاست پولی هم از مسیر نرخ سود و هم از مسیر انتظارات تورمی اثر دارد. نرخ سود بالا می‌تواند بخشی از پول را از سهام به سمت سپرده یا اوراق ببرد. در مقابل، تورم بالا و رشد نرخ ارز می‌تواند سود اسمی شرکت‌های کالایی و صادراتی را بالا ببرد؛ هرچند این سود همیشه به معنای رشد واقعی اقتصاد نیست.

در شبکه بانکی، بانک مرکزی نقش ناظر و تنظیم‌گر را دارد. بانک‌های ناتراز، مؤسسات اعتباری مشکل‌دار، اضافه‌برداشت بانک‌ها، مطالبات معوق و دارایی‌های منجمد می‌توانند سیاست پولی را خنثی کنند. اگر بانک‌ها برای جبران کمبود منابع به اضافه‌برداشت از بانک مرکزی وابسته شوند، پایه پولی افزایش می‌یابد و فشار تورمی تقویت می‌شود.

تحلیل رفتاری؛ مردم به بانک مرکزی چگونه واکنش نشان می‌دهند؟

در اقتصادهایی که تورم مزمن دارند، سیاست پولی فقط با عدد و بخشنامه کار نمی‌کند؛ با اعتماد کار می‌کند. اگر مردم باور کنند بانک مرکزی توان کنترل تورم را دارد، انتظارات آرام‌تر می‌شود. اما اگر تجربه عمومی این باشد که قیمت‌ها مداوم بالا می‌روند، حتی یک سیاست درست هم ممکن است با تأخیر اثر بگذارد.

در ایران، رفتار خانوارها و بنگاه‌ها شدیداً انتظاری است. وقتی مردم انتظار افزایش نرخ ارز دارند، خریدهای خود را جلو می‌اندازند. وقتی تولیدکننده نگران جهش قیمت مواد اولیه است، قیمت فروش را با احتیاط افزایشی تعیین می‌کند. وقتی فروشنده مسکن انتظار تورم بالاتر دارد، فایل را از بازار خارج می‌کند یا قیمت را پایین نمی‌آورد. وقتی سپرده‌گذار احساس کند نرخ سود از تورم عقب است، به دنبال بازار جایگزین می‌رود.

به همین دلیل، بانک مرکزی فقط باید نقدینگی را کنترل نکند؛ باید اعتبار سیاستی بسازد. اعتبار سیاستی یعنی بازار باور کند که تصمیم‌های بانک مرکزی قابل پیش‌بینی، پایدار، داده‌محور و مستقل از فشارهای کوتاه‌مدت مالی است. اگر فعالان اقتصادی تصور کنند سیاست پولی زیر فشار کسری بودجه، قیمت‌گذاری سیاسی یا تثبیت مصنوعی ارز قرار دارد، اثر ابزارهای بانک مرکزی کاهش می‌یابد.

نمونه روشن این مسئله، تورم بالای سال‌های اخیر است. طبق گزارشی که از آمار بانک مرکزی برای فروردین ۱۴۰۵ منتشر شد، شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری نسبت به ماه قبل ۷ درصد، نسبت به ماه مشابه سال قبل ۶۷ درصد، و در دوازده ماه منتهی به فروردین ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه قبل ۵۰.۶ درصد افزایش داشت. چنین ارقامی نشان می‌دهد که سیاست پولی در ایران با سطحی از فشار تورمی روبه‌روست که فقط با یک ابزار قابل کنترل نیست.

ریسک‌ها؛ چرا کار بانک مرکزی در ایران سخت است؟

اولین ریسک، سلطه مالی دولت بر سیاست پولی است. اگر دولت با کسری بودجه مزمن روبه‌رو باشد و راه‌های پایدار تأمین مالی نداشته باشد، فشار آن نهایتاً به شبکه بانکی و بانک مرکزی منتقل می‌شود. در این وضعیت، بانک مرکزی مجبور می‌شود بین کنترل تورم و تأمین مالی اقتصاد سیاسی یکی را در اولویت قرار دهد. تجربه اقتصاد ایران نشان داده هرگاه کسری بودجه، استقراض مستقیم یا غیرمستقیم و رشد نقدینگی هم‌زمان شوند، کنترل تورم دشوارتر می‌شود.

دومین ریسک، ناترازی بانک‌ها است. بانکی که دارایی‌های منجمد، مطالبات غیرجاری یا هزینه تجهیز منابع بالا دارد، برای ادامه فعالیت به اضافه‌برداشت، نرخ‌های سود غیررسمی یا خلق اعتبار پرریسک متوسل می‌شود. چنین بانکی سیاست پولی را از داخل تضعیف می‌کند.

سومین ریسک، چندنرخی بودن ارز است. چندنرخی بودن ارز ممکن است با هدف حمایت از مصرف‌کننده یا کنترل قیمت کالاهای اساسی اجرا شود، اما در عمل می‌تواند رانت، فساد، تقاضای اضافی، قاچاق معکوس و ناکارایی تخصیص منابع ایجاد کند. اگر فاصله نرخ رسمی و آزاد زیاد شود، سیاست ارزی به جای کاهش تورم، خود به منبع بی‌اعتمادی تبدیل می‌شود.

چهارمین ریسک، انتقال سریع نرخ ارز به تورم است. در اقتصاد ایران، به دلیل وابستگی بخشی از تولید و مصرف به واردات، افزایش نرخ ارز به‌سرعت در قیمت کالاها و خدمات منعکس می‌شود. حتی کالاهایی که مستقیماً وارداتی نیستند نیز تحت تأثیر هزینه جایگزینی، انتظارات تورمی و قیمت نهاده‌ها گران می‌شوند.

پنجمین ریسک، تعارض میان رشد اقتصادی و کنترل تورم است. اگر بانک مرکزی سیاست انقباضی شدید اجرا کند، ممکن است تورم را کاهش دهد، اما هزینه تأمین مالی تولید بالا می‌رود و رکود عمیق‌تر می‌شود. اگر سیاست انبساطی اجرا کند، ممکن است کوتاه‌مدت به تولید و تسهیلات کمک کند، اما تورم و بی‌ثباتی دارایی‌ها را تشدید کند. هنر بانک مرکزی در یافتن نقطه تعادل میان این دو هدف است.

جمع‌بندی اقتصادی؛ بانک مرکزی نگهبان اعتماد پولی است

بانک مرکزی در اقتصاد ایران فقط یک نهاد اداری نیست؛ مرکز ثقل اعتماد پولی کشور است. وظیفه آن این است که اجازه ندهد پول ملی بی‌ثبات شود، بانک‌ها بی‌انضباط عمل کنند، نقدینگی بدون پشتوانه واقعی رشد کند، بازار ارز به موتور تورم تبدیل شود و نظام پرداخت دچار اختلال شود.

اما موفقیت بانک مرکزی فقط به ابزارهای فنی وابسته نیست. کنترل تورم نیازمند هماهنگی سیاست پولی، سیاست مالی، سیاست ارزی، اصلاح نظام بانکی و مدیریت انتظارات است. اگر دولت کسری بودجه را کنترل نکند، اگر بانک‌های ناتراز اصلاح نشوند، اگر ارز چندنرخی به رانت تبدیل شود و اگر نرخ سود حقیقی برای مدت طولانی منفی بماند، بانک مرکزی حتی با بهترین ابزارها نیز با محدودیت جدی روبه‌رو خواهد شد.

در نهایت، بانک مرکزی زمانی موفق است که مردم برای حفظ ارزش دارایی خود مجبور نباشند دائماً از ریال به دلار، طلا، خودرو یا مسکن فرار کنند. ثبات پولی یعنی خانوار بتواند برنامه‌ریزی کند، تولیدکننده بتواند هزینه آینده را تخمین بزند، سرمایه‌گذار بتواند ریسک را قیمت‌گذاری کند و بازارها به جای واکنش هیجانی، بر مبنای داده و چشم‌انداز حرکت کنند.

بنابراین پاسخ دقیق به پرسش «بانک مرکزی چه کاری انجام می‌دهد؟» این است: بانک مرکزی پول را مدیریت می‌کند، اما در واقعیت، اعتماد را مدیریت می‌کند. در اقتصادی مانند ایران، هرچه این اعتماد ضعیف‌تر شود، دلار، طلا و دارایی‌های فیزیکی نقش پول را از ریال می‌گیرند؛ و هرچه سیاست پولی معتبرتر، شفاف‌تر و منسجم‌تر باشد، امکان کنترل تورم و بازگشت ثبات به بازارها بیشتر می‌شود.

منبع