زمینلرزههای شدید اخیر در ونزوئلا، یکی از نمادینترین پروژههای مسکن حمایتی دوران هوگو چاوز را به ویرانه تبدیل کرد. بیش از ۹۰ درصد ساختمانهای «شهرک هوگو چاوز» آسیب جدی دیده یا بهطور کامل تخریب شدهاند؛ اتفاقی که بار دیگر کیفیت ساخت، نبود نظارت فنی و پیامدهای اجرای شتابزده طرحهای مسکن ارزان را زیر سؤال برده است.
پایان تلخ مسکن چاوز
شهرک مسکونی هوگو چاوز با هدف تأمین خانه ارزان برای اقشار کمدرآمد ونزوئلا ساخته شد. عملیات احداث این مجموعه در فاصله سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ در منطقه ساحلی لا گوایرا و در نزدیکی کاراکاس انجام گرفت و بیش از ۳ هزار نفر در واحدهای آن ساکن شدند.
این پروژه که با درآمدهای نفتی ونزوئلا تأمین مالی شده بود، در زمان افتتاح بهعنوان یکی از مهمترین نمادهای سیاست رفاهی هوگو چاوز معرفی شد؛ اما حدود ۱۴ سال بعد، بخش بزرگی از آن در پی دو زمینلرزه پیاپی با بزرگای ۷.۲ و ۷.۵ از بین رفت.
تحلیل تصاویر ماهوارهای نشان میدهد بیش از ۹۰ درصد ساختمانهای این مجتمع یا کاملاً تخریب شدهاند یا آسیبهای سازهای جدی دارند. ابعاد خسارت بهقدری گسترده است که برخی ساختمانها باوجود ظاهر نسبتاً سالم، در بخشهای داخلی با شکست دیوارها، تخریب سقفها و آسیبهای غیرقابلجبران مواجه شدهاند.
از وعده رفاه تا زندگی در پناهگاه
خانههایی که قرار بود امنیت و آرامش را برای خانوادههای کمدرآمد فراهم کنند، اکنون به تودههایی از بتن، فلز و مصالح ساختمانی تبدیل شدهاند. شمار زیادی از بازماندگان به پناهگاههای موقت، مدارس، اردوگاههای جمعی یا خانه بستگان خود در کاراکاس منتقل شدهاند.
برخی ساکنان میگویند مشکلات ساختمانی این مجموعه تنها به زمان وقوع زمینلرزه محدود نبود. نفوذ آب، ترکخوردگی دیوارها، فرسودگی زودهنگام و کیفیت پایین برخی اجزای ساختمان از جمله ایرادهایی بود که پیش از حادثه نیز درباره آنها شکایت شده بود.
گزارشها همچنین نشان میدهد عملیات امداد و بیرونآوردن قربانیان از زیر آوار در برخی مناطق با کمبود تجهیزات سنگین و نیروی حرفهای روبهرو بوده و تعدادی از خانوادهها ناچار شدهاند با امکانات محدود به جستوجوی عزیزان خود ادامه دهند.
افزایش شمار قربانیان زلزله ونزوئلا
براساس تازهترین آمار رسمی اعلامشده تا ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۶، شمار جانباختگان زمینلرزههای ونزوئلا به ۴ هزار و ۳۳۳ نفر رسیده است. همچنین ۱۶ هزار و ۷۴۰ نفر زخمی و حدود ۱۷ هزار نفر بیخانمان شدهاند.
مقامات ونزوئلا اعلام کردهاند که دستکم ۸۵۶ ساختمان آسیب دیدهاند و حدود ۱۹۰ بنا بهطور کامل فروریخته یا با شکست جدی سازهای روبهرو شدهاند. دولت نیز نیاز فوری به ساخت حدود ۲۵ هزار واحد مسکونی جدید را مطرح کرده است.
ارزیابیهای سازمان ملل متحد، میزان خسارت مستقیم واردشده به ساختمانها و زیرساختهای ونزوئلا را حدود ۳۷ میلیارد دلار برآورد کرده است؛ رقمی که بازسازی مناطق زلزلهزده را به یکی از دشوارترین چالشهای اقتصادی این کشور تبدیل میکند.
کیفیت ساخت یا شدت بیسابقه زلزله؟
یکی از مهمترین پرسشها این است که آیا تخریب گسترده شهرک هوگو چاوز تنها نتیجه شدت زمینلرزهها بوده یا کیفیت پایین طراحی و اجرای ساختمانها نیز در افزایش خسارت نقش داشته است؟
کارشناسان مستقل معتقدند مصالح سبک، ضعف برخی اجزای سازهای، سرعت بالای اجرای پروژه و محدودیت بازرسیهای تخصصی، آسیبپذیری ساختمانها را افزایش داده بود. به همین دلیل، پس از حادثه درخواستهایی برای ارزیابی فوری دیگر پروژههای مسکن دولتی ونزوئلا مطرح شده است.
براساس گزارشها، در ساخت بخشهایی از این مجتمع از سیستمهای ساختمانی سبک و کمهزینه استفاده شده بود. این روش احتمالاً با هدف کاهش قیمت تمامشده و تحویل سریعتر واحدها انتخاب شد؛ اما منتقدان میگویند سازگاری آن با شرایط لرزهخیز منطقه و ویژگیهای خاک بهطور شفاف بررسی نشده بود.
هشدارهایی که نادیده گرفته شدند
آنگل رانگل سانچز، رئیس پیشین سازمان واکنش اضطراری ونزوئلا، گفته است که مهندسان مستقل در دوران ساخت این پروژه امکان بررسی کامل نقشهها و ارزیابی مقاومت سازهها را نداشتند.
به گفته او، کارشناسان از سال ۲۰۱۲ خواستار شفافیت بیشتر در طراحی پروژههای مسکن دولتی بودند تا میزان مقاومت ساختمانها در برابر زلزله، رانش زمین و دیگر مخاطرات طبیعی بررسی شود. منتقدان معتقدند بیتوجهی به این هشدارها، خسارتهای انسانی و ساختمانی را تشدید کرده است.
این موضوع نشان میدهد در پروژههای مسکن حمایتی، کاهش هزینه و افزایش سرعت ساخت نباید جایگزین ایمنی، نظارت مهندسی و رعایت ضوابط فنی شود. مسکن ارزان زمانی میتواند به بهبود کیفیت زندگی اقشار کمدرآمد منجر شود که در برابر حوادث طبیعی نیز امنیت ساکنان را تضمین کند.
روایت متفاوت دولت ونزوئلا
مقامات دولتی با رد انتقادهای مطرحشده، اعلام کردهاند که بیشتر ساختمانهای فروریخته، شخصیساز بودهاند و تنها بخش محدودی از آنها به برنامههای مسکن دولتی تعلق داشتهاند.
کارشناسان نزدیک به دولت نیز شدت و ماهیت دوگانه زمینلرزه را عامل اصلی تخریب معرفی کرده و تأکید کردهاند که ابعاد این رویداد باید از سوی مراکز علمی و دانشگاهی بررسی شود. دولت در پی افزایش انتقادها، گروههای کارشناسی متعددی را برای ارزیابی ساختمانهای آسیبدیده در کاراکاس و لا گوایرا تشکیل داده است.
بااینحال، مشخص نبودن منابع مالی بازسازی و نبود برنامهای شفاف برای اسکان دائمی آسیبدیدگان، همچنان از مهمترین نگرانیهای بازماندگان محسوب میشود.
زلزلهای که بحران سیاسی را عمیقتر کرد
فاجعه اخیر در شرایطی رخ داده که ونزوئلا با مشکلات اقتصادی، کاهش توان زیرساختی و بحران سیاسی روبهرو است. پس از انتقال نیکلاس مادورو به ایالات متحده در ژانویه ۲۰۲۶، دلسی رودریگز بهعنوان رئیسجمهور موقت اداره کشور را برعهده گرفت.
نحوه مدیریت عملیات امداد، سرعت رسیدگی به زلزلهزدگان و کیفیت پروژههای مسکن دولتی، فشار سیاسی بر دولت موقت را افزایش داده است. منتقدان میگویند این حادثه نهتنها ضعف ساختمانها، بلکه محدودیت نهادهای اجرایی در مدیریت بحرانهای بزرگ را آشکار کرده است.
فروپاشی شهرک هوگو چاوز همچنین بحث درباره میراث «چاویسم» را دوباره به فضای عمومی ونزوئلا بازگردانده است؛ سیاستی که مسکن اجتماعی و حمایت از محرومان را در مرکز برنامههای خود قرار داده بود، اما اکنون یکی از نمادهای آن به نمونهای از پیامدهای ضعف نظارت و ساختوساز شتابزده تبدیل شده است.
مسکن ارزان بدون ایمنی، حمایت اجتماعی نیست
ویرانی گسترده شهرک هوگو چاوز یادآور این واقعیت است که ساخت سریع و ارزان مسکن، بدون توجه کافی به کیفیت مصالح، طراحی سازه، شرایط زمین و مخاطرات طبیعی، میتواند جان همان افرادی را به خطر بیندازد که پروژه با هدف حمایت از آنها اجرا شده است.
عامل اصلی قربانیشده در این طرح را میتوان ایمنی و نظارت فنی ساختمانها دانست؛ مؤلفهای که ظاهراً در رقابت برای کاهش هزینهها و تحویل سریع واحدهای مسکونی، در حاشیه قرار گرفت.
اکنون هزاران خانواده نهتنها خانه خود، بلکه امنیت و دارایی حاصل از سالها تلاش را از دست دادهاند. بازسازی این مناطق تنها به احداث ساختمانهای جدید محدود نمیشود؛ بازگرداندن اعتماد عمومی، شفافسازی درباره کیفیت پروژهها و اصلاح نظام نظارت ساختمانی نیز بخش مهمی از مسیر دشوار پیشروی ونزوئلا خواهد بود.
