مقامهای ایرانی معتقدند اقدامات آمریکا در حوزههای نظامی، اقتصادی و دریایی، مفاد یادداشت تفاهم اسلامآباد را نقض کرده است؛ سندی که با هدف توقف درگیریها و فراهمکردن زمینه مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی میان تهران و واشنگتن امضا شد.
به گزارش ایرنا، یادداشت تفاهم اسلامآباد در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ به امضای رؤسای جمهور ایران و آمریکا رسید. این سند تنها به توقف عملیات نظامی محدود نبود و تعهداتی را در حوزههای امنیتی، اقتصادی، هستهای و دریایی برای دو طرف پیشبینی میکرد.
بر اساس مفاد این تفاهم، قرار بود مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز انجام شود. با این حال، تهران معتقد است اقدامات اخیر واشنگتن نشان میدهد چند تعهد اصلی آمریکا بهصورت همزمان اجرا نشده یا نقض شده است.
بند نخست؛ اختلاف بر سر توقف عملیات نظامی
از نگاه مقامهای ایرانی، مهمترین تعهد آمریکا در یادداشت تفاهم اسلامآباد، توقف کامل اقدامات نظامی علیه ایران بوده است.
در بند نخست این سند تأکید شده است که دو طرف پس از امضای تفاهم، جنگ یا عملیات نظامی جدیدی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور خودداری کنند.
مقامهای ایرانی حملات ارتش آمریکا به مناطقی در جنوب و شرق ایران در روزهای ۱۷ و ۱۸ تیر را نقض مستقیم این تعهد میدانند.
وزارت امور خارجه ایران در بیانیههای خود اعلام کرد این حملات علاوه بر نقض بند نخست تفاهم اسلامآباد، با اصل منع توسل به زور در منشور سازمان ملل نیز مغایرت دارد.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز در گفتوگو با فرمانده ارتش پاکستان، حملات اخیر را نشانه پیمانشکنی آمریکا و نقض مفاد تفاهم اسلامآباد توصیف کرد.
بند دهم؛ اختلاف درباره مجوز فروش نفت ایران
یکی دیگر از محورهای اختلاف تهران و واشنگتن به اجرای تعهدات اقتصادی تفاهم مربوط میشود.
بر اساس بند دهم یادداشت تفاهم، آمریکا متعهد شده بود پس از امضای سند، مجوزهای لازم برای صادرات نفت ایران و خدمات مرتبط با آن را صادر کند. این خدمات شامل تراکنشهای بانکی، بیمه و حملونقل نفت میشد.
طبق این بند، مجوزهای صادرشده باید تا زمان رفع تحریمها معتبر باقی میماندند. با این حال، وزارت خزانهداری آمریکا در ۱۶ تیر مجوز عمومی مرتبط با فروش نفت ایران را لغو کرد و تنها مهلت محدودی برای پایان قراردادهای جاری در نظر گرفت.
وزارت امور خارجه ایران این اقدام را نقض آشکار بند دهم تفاهم دانست. از نگاه تهران، واشنگتن نهتنها تعهد خود برای تسهیل صادرات نفت ایران را اجرا نکرده، بلکه محدودیتهای جدیدی نیز ایجاد کرده است.
بند نهم؛ تحریمهای جدید و اصل حفظ وضع موجود
اعمال تحریمهای جدید علیه ایران، سومین محور اصلی اختلاف دو کشور بر سر اجرای تفاهم اسلامآباد است.
طبق بند نهم این سند، آمریکا تا زمان دستیابی به توافق نهایی متعهد شده بود تحریم جدیدی علیه ایران وضع نکند. همچنین واشنگتن باید از افزایش حضور نظامی خود در منطقه خودداری میکرد.
پس از اعلام تحریمهای جدید، سیدعباس عراقچی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، وزارت خزانهداری آمریکا را به نقض مستقیم بند نهم تفاهم متهم کرد.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، نیز تحریمهای جدید را نقض صریح یادداشت تفاهم دانست و اعلام کرد مجموعه اقدامات آمریکا نشان میدهد چند بخش مهم این سند ظرف مدت کوتاهی اجرا نشده است.
از نگاه ایران، هدف بند نهم جلوگیری از تغییر یکجانبه شرایط تا زمان پایان مذاکرات بوده است. به همین دلیل، وضع تحریمهای جدید میتواند اصل حفظ وضع موجود را زیر سؤال ببرد.
بند پنجم؛ اختلاف درباره ترتیبات تنگه هرمز
نحوه اجرای بند پنجم یادداشت تفاهم نیز به یکی دیگر از موضوعات اختلاف تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
بر اساس این بند، مسئولیت اتخاذ ترتیبات لازم برای عبور ایمن کشتیهای تجاری و مدیریت آینده خدمات دریایی در تنگه هرمز بر عهده جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است. گفتوگو با عمان نیز بخشی از این فرآیند پیشبینی شده بود.
مقامهای ایرانی معتقدند اقدامات یکجانبه آمریکا در تنگه هرمز و همچنین حملات نظامی اخیر، اجرای این بند را با اختلال مواجه کرده است.
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده است که تردد برخی شناورها خارج از مسیرهای هماهنگشده و حمایت آمریکا از این اقدامات، با ترتیبات تعیینشده در یادداشت تفاهم سازگار نیست.
در مقابل، واشنگتن هنوز تفسیر مشترکی با تهران درباره نحوه اجرای این بند ارائه نکرده و همین مسئله باعث شده اختلاف بر سر مدیریت تردد دریایی ادامه پیدا کند.
اختلاف درباره احترام به حاکمیت ایران
مقامهای ایرانی علاوه بر بند نخست، حملات نظامی آمریکا را با تعهدات مربوط به احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی ایران نیز مغایر میدانند.
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزارت امور خارجه، اعلام کرده است که حملات آمریکا بندهای نخست و دوم تفاهم اسلامآباد را نقض کردهاند.
به گفته او، لغو معافیت فروش نفت نیز نقض بند دهم محسوب میشود. تهران همچنین معتقد است ادامه برخی اقدامات منطقهای، از جمله تحولات مرتبط با لبنان، با تعهدات پیشبینیشده در این تفاهم همخوانی ندارد.
منظور تهران از «نقض ساختاری» تفاهم چیست؟
زمانی که مقامهای وزارت امور خارجه ایران از نقض ساختاری یادداشت تفاهم سخن میگویند، منظور آنها تنها یک حمله نظامی یا یک تحریم اقتصادی نیست.
از نگاه تهران، آمریکا چند تعهد اصلی را بهطور همزمان نقض کرده است:
- توقف عملیات نظامی و خودداری از توسل به زور
- احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی ایران
- خودداری از وضع تحریمهای جدید
- حفظ مجوزهای مرتبط با صادرات نفت ایران
- خودداری از اخلال در ترتیبات تنگه هرمز
بر همین اساس، مقامهای ایرانی معتقدند مجموعه این اقدامات باید در کنار یکدیگر بررسی شود و نمیتوان هر مورد را رویدادی جداگانه و مستقل دانست.
اصل «تعهد در برابر تعهد» در تفاهم اسلامآباد
استدلال حقوقی تهران بر این مبنا استوار است که یادداشت تفاهم اسلامآباد بر اصل «تعهد در برابر تعهد» تنظیم شده است.
بر اساس این برداشت، اجرای تعهدات ایران به پایبندی آمریکا به تعهدات امنیتی، اقتصادی و سیاسی خود وابسته است. در نتیجه، نقض هر یک از تعهدات اصلی میتواند اجرای سایر بخشهای تفاهم را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
مقامهای ایرانی تأکید دارند که یادداشت تفاهم را نمیتوان مجموعهای از بندهای مستقل در نظر گرفت؛ بلکه این سند بستهای بههمپیوسته از تعهدات متقابل است.
آینده تفاهم ایران و آمریکا چه خواهد شد؟
مقایسه متن یادداشت تفاهم اسلامآباد با تحولات اخیر نشان میدهد اختلاف تهران و واشنگتن دیگر تنها به تفسیر یک یا دو بند محدود نیست.
اختلاف اصلی به برداشت دو طرف از نحوه اجرای کل تفاهم بازمیگردد. ایران این سند را مجموعهای مرتبط از تعهدات نظامی، اقتصادی، سیاسی و دریایی میداند که اجرای هر بخش آن به پایبندی طرف مقابل وابسته است.
از دید تهران، حملات نظامی، لغو مجوزهای نفتی، وضع تحریمهای جدید و اقدامات مرتبط با تنگه هرمز، علاوه بر نقض تعهدات آمریکا، روند مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی را نیز با ابهام مواجه کردهاند.
ادامه این وضعیت میتواند احتمال بازگشت تنشها به شرایط پیش از امضای یادداشت تفاهم را افزایش دهد. در مقابل، بازگشت دو طرف به اجرای کامل تعهدات میتواند زمینه ادامه مذاکرات و کاهش تنشهای سیاسی و نظامی را فراهم کند.
جمعبندی
تهران معتقد است واشنگتن در چند محور اصلی از تعهدات خود در تفاهم اسلامآباد فاصله گرفته است. حملات نظامی، تحریمهای جدید، لغو مجوز فروش نفت و اختلاف بر سر ترتیبات تنگه هرمز، مهمترین مستنداتی هستند که مقامهای ایرانی برای اثبات این ادعا مطرح میکنند.
در نهایت، سرنوشت این تفاهم به چگونگی برخورد دو طرف با موارد اختلاف و امکان بازگشت به اصل تعهدات متقابل بستگی خواهد داشت. تا زمانی که اختلافها بر سر اجرای بندهای اصلی حل نشود، چشمانداز مذاکرات نهایی همچنان با ابهام همراه خواهد بود.
